Trauma relacyjna – jak wpływa na emocje, relacje i dorosłe życie?

Trauma relacyjna to głęboki, często niewidoczny uraz, który powstaje w wyniku trudnych doświadczeń emocjonalnych w bliskich relacjach, szczególnie w dzieciństwie. Zwykle kojarzymy traumę z traumatycznymi wydarzeniami, jak wojny czy wypadki, jednak warto wiedzieć, że źródłem traum mogą być także relacje z najbliższymi osobami, przemoc emocjonalna czy brak poczucia bezpieczeństwa, pozostawiają w dorosłym życiu trudne do pokonania konsekwencje. W dzisiejszym artykule przybliżę Ci temat traumy relacyjnej.

Czym jest trauma w ujęciu psychologicznym?

Słowo trauma kojarzymy zwykle z jednorazowym trudnym doświadczeniem, które pozostawia trwały ślad na psychice, może mieć destrukcyjny wpływ na dalsze życie jednostki (np. gwałt, wypadek komunikacyjny, klęska żywiołowa itp.).

Bywa jednak, że źródłem traumy nie jest wojna ani trzęsienie ziemi, a relacja z bliską, często najbliższą osobą jak np. matka czy ojciec. Dzieje się tak, gdy osoba mająca dawać poczucie bezpieczeństwa, akceptację i miłość, staje się źródłem cierpienia, stanowi zagrożenie lub po prostu nie zaspokaja podstawowych potrzeb dziecka będąc nieobecnym fizycznie czy emocjonalnie.

Trauma to nie tylko te złe rzeczy które się wydarzyły, ale również te dobre, które się nie wydarzyły”. ~ Winnicot

Jak powstaje trauma relacyjna – główne mechanizmy i przyczyny

Trauma relacyjna, bo o takiej tu mowa, jest szczególnym rodzajem urazu psychicznego, ponieważ powstaje w kontekście bliskich relacji takich jak rodzina, przyjaźń czy partnerstwo.

Może wynikać z zaniedbania bądź nadużycia emocjonalnego, przemocy fizycznej lub psychicznej, a także z manipulacji bądź chronicznego braku poczucia bezpieczeństwa. Takie doświadczenia mogą mieć głęboki wpływ na funkcjonowanie emocjonalne, psychiczne i społeczne jednostki, często prowadzą do trwałych trudności w budowaniu zdrowych relacji. Źródła traumy relacyjnej najczęściej leżą w dzieciństwie, w okresie którego często nawet nie pamiętamy, ale to właśnie najwcześniejsze relacje najsilniej kształtują naszą strukturę psychiczną. Do urazu może dojść na skutek dorastania w dysfunkcyjnej rodzinie, gdzie dziecko narażone jest za zachowania przemocowe, brak dostępności emocjonalnej opiekuna czy nieprzewidywalność jego zachowań. Warto wspomnieć również o zaniedbaniu emocjonalnym, które polega na braku odpowiedniego wsparcia, ciepła i zrozumienia w kluczowych momentach życia.

Konsekwencje traumy relacyjnej

Następstwa traumy relacyjnej mają charakter długofalowy i wielowymiarowy – obejmują zarówno sferę psychiczną, jak i fizjologiczną. Badania pokazują, że powtarzające się doświadczenia braku bezpieczeństwa w relacji wpływają na rozwój układu nerwowego, w tym struktur odpowiedzialnych za regulację emocji i reakcję na stres. Osoby z doświadczeniem traumy relacyjnej często funkcjonują w stanie podwyższonej czujności lub przeciwnie – emocjonalnego „zamrożenia”, co utrudnia adekwatne reagowanie na sytuacje społeczne.

Na poziomie psychologicznym skutki traumy relacyjnej przejawiają się m.in. trudnościami w regulacji emocji, zaburzeniami obrazu siebie oraz problemami w relacjach interpersonalnych. Wzrasta ryzyko rozwoju zaburzeń lękowych, depresyjnych, a także zaburzeń osobowości. Charakterystyczne jest również poczucie chronicznego wstydu, pustki oraz trudność w określaniu i wyrażaniu własnych emocji.

Istotnym aspektem jest także wpływ traumy relacyjnej na ciało – jej skutki, to między innymi przewlekły stres, który może prowadzić do problemów psychosomatycznych, obniżonej odporności czy zaburzeń snu. Trauma nie pozostaje więc jedynie „w psychice”, ale obejmuje cały organizm, kształtując sposób, w jaki człowiek doświadcza siebie i świata.

Wczesnodziecięca trauma relacyjna

Wczesnodziecięca trauma relacyjna ma szczególnie silny wpływ na rozwój człowieka, ponieważ pojawia się w okresie, w którym kształtują się podstawowe mechanizmy regulacji emocji i poczucie bezpieczeństwa. Z perspektywy teorii przywiązania Johna Bowlby’ego, relacja z opiekunem stanowi fundament dla budowania tzw. wewnętrznych modeli operacyjnych – czyli nieświadomych przekonań o sobie, innych i świecie. Gdy relacja ta jest źródłem zagrożenia lub nieprzewidywalności, rozwijają się pozabezpieczne style przywiązania, które mogą towarzyszyć jednostce przez całe życie.

W wczesnym dzieciństwie, dziecko doświadczające traumy relacyjnej często nie uczy się rozpoznawania i regulowania emocji, co może prowadzić do trudności takich jak impulsywność, wycofanie lub tzw. aleksytymia – problem z identyfikowaniem i nazywaniem uczuć. Jednocześnie może rozwijać strategie przetrwania, które w dorosłości stają się źródłem problemów – np. nadmierne dostosowywanie się, unikanie bliskości czy nadkontrola.

Warto podkreślić, że skutki wczesnodziecięcej traumy relacyjnej nie ograniczają się do dzieciństwa. Badania wskazują, że mogą one zwiększać podatność na problemy zdrowotne w dorosłości –i mogą wpływać zarówno na zdrowie psychiczne, jak i somatyczne – oraz wpływać na sposób funkcjonowania w relacjach i radzenia sobie ze stresem.

Trauma relacyjna w dorosłości

Trauma relacyjna może powstawać również w dorosłości, szczególnie w kontekście długotrwałych relacji opartych na nierównowadze sił, manipulacji czy przemocy fizycznej lub psychicznej. W takich przypadkach często dochodzi do zjawiska tzw. więzi traumatycznej, w której osoba doświadcza jednocześnie cierpienia i przywiązania do sprawcy, co znacząco utrudnia zakończenie relacji. Mechanizm ten opiera się m.in. na naprzemienności nagród i kar, co wzmacnia emocjonalne uzależnienie od drugiej osoby.

W dorosłości trauma relacyjna często aktywuje wcześniejsze schematy nawiązywania relacji, wyniesione z dzieciństwa. Osoba może nieświadomie odtwarzać znane wzorce – wybierać partnerów niedostępnych emocjonalnie, doświadczać silnego lęku przed odrzuceniem lub przeciwnie – unikać bliskości. Towarzyszy temu często trudność w zaufaniu innym oraz w budowaniu stabilnego poczucia własnej wartości.

Jednocześnie warto zaznaczyć, że trauma relacyjna w dorosłości, choć bardzo obciążająca, może być również punktem wyjścia do zmiany. Świadomość mechanizmów, które kierują naszymi wyborami i reakcjami, pozwala stopniowo je modyfikować, szczególnie w bezpiecznej relacji terapeutycznej, która staje się przestrzenią do doświadczenia nowych, zdrowszych wzorców relacyjnych.

Jak trauma relacyjna wpływa na relacje partnerskie?

W kolejnych etapach życia do powstania traumy relacyjnej mogą przyczynić się związki z partnerami, którzy stosują manipulację, gaslighting (sprawca systematycznie podważa percepcję, pamięć i osąd ofiary, zmuszając ją do wątpienia we własne zmysły i zdrowie psychiczne), przemoc emocjonalną lub fizyczną. Osoby, które doświadczyły traumy relacyjnej, bardzo często mają trudności w budowaniu bliskich więzi. Jedni unikają głębszych relacji lub się z nich szybko wycofują w obawie przed ponownym odrzuceniem czy zranieniem, a drudzy wręcz przeciwnie- wikłają się w toksyczne związki, odtwarzając znane im schematy. Osoby z takim doświadczeniem często mają tendencję do nadmiernego dostosowywania się do innych ignorując własne potrzeby i granice.

Konsekwencje emocjonalne i psychiczne traumy relacyjnej

W pracy terapeutycznej mówią o poczuciu pustki, chronicznym smutku, zgłaszają także trudności w regulacji emocji (np. niekontrolowane wybuchy złości, problem z wyrażaniem uczuć itp.), co może prowadzić do stanów depresyjnych czy zaburzeń lękowych. Mówiąc o konsekwencjach koniecznie trzeba wspomnieć także o niskim poczuciu własnej wartości. Osoba, która długotrwale narażona była na destrukcyjne relacje zaczyna źle myśleć o sobie, ma wewnętrzne przekonanie, że „nie zasługuje na miłość” lub „jest niewystarczająca”, a to z kolei może przyczynić się do rozwoju perfekcjonizmu, aby zamaskować „braki” lub przeciwnie – unikaniem wyzwań w obawie przed porażką. Ponadto trauma relacyjna może wpływać także na zdrowie fizyczne. Stres wynikający z chronicznego napięcia emocjonalnego może prowadzić np. do problemów z układem pokarmowym, bóli napięciowych, migren czy zaburzeń snu.

Leczenie traumy relacyjnej – proces i możliwości terapii

Leczenie traumy jest zazwyczaj długotrwałym procesem, zależnym od indywidualnych cech i przeżyć pacjenta. Niekiedy objawy są na tyle poważne, że wskazana jest farmakoterapia, jednak główną formą terapii traumy jest psychoterapia, która polega w tym wypadku na przepracowaniu trudnych doświadczeń i nauczeniu się zdrowych mechanizmów radzenia sobie. Jest także możliwa terapia indywidualna online, co znacznie ułatwia rozpoczęcie działania. Zwykle proces leczenia traumy wymaga pracy nad samoświadomością, czyli nad zrozumieniem własnych reakcji i schematów, co pozwala na stopniowe przełamywanie destrukcyjnych wzorców. Celem jest również pomoc w ustaleniu zdrowych granic, poprzez pracę nad asertywnością i świadomym wyrażaniem swoich potrzeb. Trauma relacyjna jest trudnym doświadczeniem, które może pozostawić długotrwałe ślady w psychice człowieka. Jednak dzięki świadomej pracy nad sobą, wsparciu terapeutycznemu i budowaniu zdrowych nawyków emocjonalnych, możliwe jest stopniowe odzyskanie równowagi i umiejętność tworzenia wartościowych, bezpiecznych relacji. Najważniejsze to zdać sobie sprawę, że przeszłość nie musi definiować przyszłości – zmiana jest możliwa.

Bibliografia:

Russ Harris, ACT skoncentrowana na traumie. Praca z umysłem, ciałem i emocjami z

wykorzystaniem terapii akceptacji i zaangażowania

Agnieszka Kozak, Uwięzieni we własnej głowie. Jak zrozumieć przeszłość i mieć szczęśliwsze życie