Autonomia (wg E. Berne) składa się z uzyskania trzech elementów – spontaniczności, świadomości i intymności.² Autonomią jest sposób myślenia, przeżywania i zachowania przejawiający się przez powyższe trzy elementy, które są ze sobą powiązane oraz wzajemnie na siebie oddziałują, przy jednoczesnym jednoznacznym ich rozgraniczeniu.

Skrypt życiowy a autonomia

Analiza transakcyjna (AT) opisuje psychikę człowieka oraz relacje łączące go ze światem zewnętrznym w sposób niezwykle oryginalny i spójny, a przy tym, w swoim ogólnym (podstawowym) zarysie, również bardzo przystępny. Psychoanalityczne korzenie AT są wyraźnie widoczne w obszarze dotyczącym scenariusza życiowego – skryptu.

Skrypt życiowy to plan życia realizowany przez każdego z nas. Jego podstawą są decyzje uformowane we wczesnym okresie rozwoju, będące pochodną zdarzeń i sytuacji, w których rodzice lub inne znaczące osoby wysłały nam jakiś ważny przekaz, przez każdego z nas indywidualnie zinterpretowany. W ten sposób na bazie wielu takich przekazów, często nieświadomie lub częściowo świadomie, podjęliśmy decyzję skryptową. Decyzja ta została podjęta w granicach możliwości rozumienia rzeczywistości i odczuwania dziecięcego umysłu, co w oczywisty sposób przesądza o jej niedoskonałości. Powstały w takich warunkach skrypt życiowy jest przez nas kompulsywnie realizowany lub z równą determinacją przeciwstawiamy się mu.

Ukształtowanie teoretycznie optymalnej decyzji skryptowej formującej się we wczesnym dzieciństwie, kiedy dziecko nie ma przecież odpowiedniej wiedzy i doświadczenia, musiałoby w pierwszej kolejności oznaczać, że jego rodzice i opiekunowie byliby w stanie nieustannie kontrolować procesy toczące się w umyśle dziecka oraz mieli pełną wiedzę, jak tymi procesami sterować. Oznacza to, że chociaż przekonania i decyzje skryptowe mogą być mniej lub bardziej korzystne, nigdy nie są idealne i jako takie mogą podlegać pozytywnej modyfikacji. Na różnych etapach życia zmiany te są w naturalny sposób wymuszane, co wiąże się z procesami biologicznego, intelektualnego czy emocjonalnego rozwoju. Zdarza się jednak, że te naturalne procesy zostają w taki czy inny sposób zakłócone.

Źródła skryptów

E. Berne twórca AT twierdził, że źródła skryptów oparte są zazwyczaj na dziecięcych iluzjach, które mogą jednak tkwić w świadomości przez całe życie. Iluzje te, a przynajmniej niektóre z nich, stopniowo rozwiewają się prowadząc do opisanych przez E. Eriksona kryzysów życiowych. U niektórych ludzi pojawiają się desperackie próby podtrzymania tych iluzji, u innych niewłaściwe sposoby ich substytuowania, Jedno i drugie prowadzi w konsekwencji do różnego typu problemów.¹

Przekazy skryptowe dotyczą informacji o sobie, innych ludziach i świecie zewnętrznym. Powstałe na ich bazie przekonania skryptowe, leżące u podstaw naszego sposobu myślenia, rozumienia i interpretacji świata, są jednym z kluczowych elementów układanki naszych myśli, uczuć i zachowań. To co jest jednak w tym wszystkim najważniejsze i co nadaje sens takim rozważaniom, to możliwość wykorzystania założeń AT we wprowadzeniu pozytywnej zmiany do naszego życia.

Autonomia w AT

Według Berne’a na autonomie składało się uzyskanie trzech elementów – spontaniczności, świadomości i intymności.² Autonomią jest sposób myślenia, przeżywania i zachowania przejawiający się przez powyższe trzy elementy, które są ze sobą powiązane oraz wzajemnie na siebie oddziałują, przy jednoczesnym jednoznacznym ich rozgraniczeniu.

Świadomość

W obszarze świadomości mieści się:

• możliwość jasnej percepcji otaczającej rzeczywistości,
• rozpoznanie zdarzeń zewnętrznych i przeżyć wewnętrznych,
• zdolność odróżnienia czynników wewnątrzpsychicznych od rzeczywistego świata zewnętrznego,
• pełna obecność w świecie rzeczywistym tu i teraz,
• zrozumienie własnych emocji i uczuć będących reakcją na bieżącą sytuację
• wyzwolenie od reakcji emocjonalnych należących do przeszłości.

Spontaniczność

W obszarze spontaniczności zawiera się swoboda i zdolność rozpoznawania i ekspresji uczuć, myśli, wyboru, zachowań, korzystania z adekwatnych do sytuacji stanów JA oraz możliwości dowolnego wyboru pomiędzy powyższymi elementami z uwzględnieniem także możliwości rezygnowania z ich wyrażania. Ważne jest tu posiadanie przekonania o możliwości dokonywania wyboru alternatywnych sposobów zachowania oraz osiągnięcie wolności w dokonywaniu tych wyborów.

Intymność

Intymność odnosi się do zdolności wchodzenia w otwartą, swobodną i opartą na zaufaniu relację z drugą osobą, a w niej bezpośredniego wyrażania swoich potrzeb, uczuć, pozytywnych i negatywnych myśli odnoszących się również do tej relacji i uzyskania ich akceptacji od drugiej osoby.³ Tak więc osiągnięcie pełnej autonomii oznacza uzyskanie niezależności myślenia (świadomości), niezależności w przeżywaniu (spontaniczności) i zachowaniu (intymności).

Od zmiany życiowego scenariusza do autonomii

Autonomia odgrywa ogromne znaczenie w odzyskiwaniu poczucia wpływu na własne życie. W drugiej części artykułu rozszerzę przedstawioną teorię o implikacje praktyczne, wykorzystywane w psychoterapii. Zapraszam do dalszej lektury.

(1) E. Berne, Dzień dobry i co dalej, 2018

(2) I. Stewart, V. Joines, Analiza Transakcyjna Dzisiaj, 2020

(3) J. Hay, Analiza transakcyjna dla trenerów, 2010