Autonomia, o której opowiedziałem więcej w pierwszej części artykułu, pozwala na zmianę scenariusza życiowego, a w konsekwencji na poprawę jakości życia. W jaki sposób?

Od zmiany życiowego scenariusza do autonomii

W rzeczywistości w której żyjemy napotykamy wiele ograniczeń, a które można określić, jako zewnętrzne. Nie wszystko co nas ogranicza musi być złe. Są przecież normy społeczne i prawne oraz etyczne i moralne, które pełnią pozytywną funkcję, zabezpieczając nas na przykład przed potencjalnym negatywnym oddziaływaniem ze strony innych ludzi. Są jednak ograniczenia, które narzucamy sobie dodatkowo sami. Niektóre z nich mogą mieć źródła w naszych przekonaniach, sposobie myślenia o sobie i świecie, inne wynikać z błędnej interpretacji sytuacji zewnętrznej czy też zachowań lub komunikatów pochodzących od innych ludzi.

Jak już wspomniałem, w rozumieniu AT, za taką sytuację odpowiadają przekonania skryptowe, sposoby myślenia o sobie i świecie przejawiające się w reakcjach emocjonalnych i zachowaniu, których źródłem są wczesnodziecięce doświadczenia z relacji ze znaczącymi osobami. Sytuację dodatkowo komplikuje zjawisko określane w AT, jako kontaminacja stanu JA Dorosłego przez pozostałe stany JA. Może się nam na przykład wydawać, że rozważnie i rzeczowo referujemy jakiś problem innej osobie, a w odpowiedzi otrzymujemy reakcję silnie nacechowaną emocjonalnie, która nas zaskakuje. W takiej sytuacja prawdopodobne jest, że na nieświadomym poziomie nasz umysł dokonał przetworzenia skryptowego jakiegoś zjawiska silnie nacechowanego emocjonalnie, nadając mu wygląd racjonalnego myślenia dorosłego.

Kierunki działań terapeutycznych – wyjście ze skryptu, wyjście z gry, wykorzystanie stanu JA Dorosłego

Wyjście ze skryptu

Dzięki metodom AT można doprowadzić do pozytywnej zmiany w funkcjonowaniu osoby poprzez „wyjście ze skryptu”. Skrypt przejawia się m.in. w bardzo istotnym aspekcie funkcjonowania człowieka, jakim jest wymiana znaków rozpoznania. To jak funkcjonujemy w relacjach z innymi ludźmi w różnych sytuacjach jest ściśle powiązane z decyzjami skryptowymi. Jako dorośli możemy ponownie przystąpić do tych decyzji i je zmienić. Przykładem takiej możliwości jest sytuacja, kiedy osoba w sytuacjach stresowych w pracy, przywołuje reakcje będące pochodną tych, jakie wykorzystywane były przez nią w sytuacjach stresowych w dzieciństwie i przynosiły korzyści w postaci rozładowania napięcia. Nie są one jednak adekwatne w relacji zawodowej w dorosłym życiu. Reakcja taka uruchamiana jest nieświadomie i automatycznie, ale jako nieadekwatna nie przynosi osobie pozytywnych efektów.

W dzieciństwie reakcją na polecenie rodzica, żeby posprzątać pokój, którego dziecko nie chciało wykonać, mogło być okazanie smutku poprzez płacz lub złości poprzez krzyki i wymachiwanie rękoma. W takiej sytuacji płacz dziecka mógł wywołać u rodzica reakcję, kiedy decydował się on samemu posprzątać. Podobne zachowanie w relacji z przełożonym w pracy raczej korzyści w postaci zdjęcia części obowiązków nie przyniesie. Jest to bowiem sytuacja gdzie najkorzystniejszym zachowaniem jest odpowiedź z pozycji Dorosłego. Ten przejaskrawiony przykład pokazuje, jak osoba funkcjonująca w ramach skryptu, który narzuca jej reagowanie w określony sposób, jest ograniczona w możliwości wyboru stanu JA. W takiej sytuacji aby reagować w sposób adekwatny do okoliczności należy wyjść ze skryptu. Można tego dokonać jeżeli zamiast reakcji skryptowej skorzystamy ze stanu JA Dorosły i dokonamy świadomego i autonomicznego wyboru adekwatnego do sytuacji.

Wyjście z gry

Gry psychologiczne zajmują istotne miejsce w rozumieniu relacji międzyludzkich w AT. Są to pewne schematy zachowania, realizowane w sytuacjach społecznych na różnym poziomie. Świadome wyjście z gry jest znaczącym krokiem w kierunku pozytywnej zmiany i dążeniu do autonomii. Metody AT, takie jak na przykład zaproponowane przez Berne’a „wyjście z pola”, „wykorzystanie pozytywnie używanych stanów “JA” czy „antygra” umożliwiają zidentyfikowanie i uświadomienie pacjentowi stosowanych przez niego gier psychologicznych, z których liczne mogą mieć charakter destrukcyjny.

Przykładem typowej gry małżeńskiej jest kobieta, która na pewnym etapie swojego życia zajmowała się małymi dziećmi rezygnując na rzecz tego z kariery zawodowej. Kiedy dzieci były na tyle duże, że mogła już wrócić do pracy, rozpoczęła grę z mężem w „gdyby nie ty …” to mogłabym pracować zawodowo i się rozwijać. Uświadomienie przez nią faktu, że aktualnie jej wewnętrzne napięcie spowodowane jest lękiem przed podjęciem aktywności zawodowej, który rozładowuje w grze ze swoim mężem, umożliwi jej faktyczne skupienie się na powrocie do aktywności zawodowej.

Wykorzystanie stanu JA Dorosły

Klasyczna szkoła AT E. Berne’a, czasami nazywana Szkołą Dorosłego, akcentowała aspekt zrozumienie przez pacjenta procesów zachodzących w jego umyśle z perspektywy stanu JA Dorosły. Nie oznacza to jednak, że stan JA Dorosłego jest jedynym właściwym. Istotne jest również to, by wykorzystać w procesie terapeutycznym myśli, emocje, uczucia i motywacje pozostałych stanów JA – Dziecka i Rodzica. W AT przyjmujemy, że każdy stan JA jest ważny dla właściwego funkcjonowania jednostki, przy czym warto podkreślić, że stan JA Dorosłego jest jedynym, który nie może być użyty negatywnie. Pamiętając o tym w różnych sytuacjach dla nas trudnych, może on być doraźnie traktowany jak koło ratunkowe, po które zawsze możemy sięgnąć.

Podsumowanie

Przedstawiony tu, w sposób skrótowy, sposób na pozytywną zmianę, w praktyce niejednokrotnie oznacza proces długoterminowy. Istotne jest jednak to, że proces ten każdy może realizować w swoim tempie i na swój sposób. W Centrum Psychoterapii w „Będąc w relacji” jesteśmy nastawieni na szanowanie sposobu i tempa zmiany w podążaniu do autonomii, indywidualnych dla każdego Pacjenta. Na tej drodze będziemy próbowali uświadomić sobie jak najwięcej z tego, co zaszło kiedyś i jakie są tego konsekwencje w chwili obecnej, a następnie spróbować uwolnić się od tego co przynosi nam negatywne skutki. Jednak, żeby cokolwiek zmienić najpierw trzeba się zdobyć na pierwszy krok. Autonomia to proces.

(1) E. Berne, Dzień dobry i co dalej, 2018

(2) I. Stewart, V. Joines, Analiza Transakcyjna Dzisiaj, 2020

(3) J. Hay, Analiza transakcyjna dla trenerów, 2010