Psychoterapeuci w gabinetach w pracy z Pacjentem/Klientem wykorzystują różne metody i narzędzia psychoterapeutyczne. Często wybierają pracę techniką metafory. Na czym polega? Czy jest ona skuteczna? W jakich sytuacjach się sprawdza? Nasz psychoterapeuta dr Jan Kornaj przybliży ten temat w dzisiejszym artykule.

Praca z metaforą jest bardzo szczególną techniką terapeutyczną. Abstrahując od tego, w jakim duchu będziemy definiować pojęcie metafory – czy będą to ujęcia bardziej poznawcze, psychoanalityczne czy humanistyczne – stosowanie tej techniki wymaga od terapeuty specyficznej wrażliwości i intuicji.

Dlaczego psychoterapeuta używa metafor?

Pierwszą kwestią, która nasuwa mi się na myśl, kiedy rozważam funkcje metafory w terapii, jest możliwość bezpiecznej rozmowy o treściach, które klienci boją się poruszać bezpośrednio, które powodują silny opór. Oczywiście niektórzy klienci chętniej rozmawiają korzystając z metafor, inni mniej chętnie, i terapeuta musi brać to pod uwagę. Na pewno terapeuta nie powinien forsować własnego, z góry obmyślonego pomysłu na sposób komunikacji z klientem, jeśli nie odpowiada on klientowi i utrudnia nawiązanie relacji z terapeutą. Wykorzystanie metafory powinno odbywać się naturalnie i ułatwiać, a nie
utrudniać, komunikację między terapeutą a klientem.

Jak dobrać odpowiednią metaforę?

Terapeuta może „łapać się” metafor, które klient sam wyprodukuje albo sam ubrać w metaforę to, co słyszy w opowieści klienta. Tutaj jest właśnie miejsce, w którym powinny ujawnić się wrażliwość i intuicja terapeuty. Powinien on:
1) być w stanie ocenić czy dany klient jest skłonny do pracy z metaforą;
2) wykazywać się aktywnym, uważnym słuchaniem, by wyłapywać metafory pochodzące od klienta;
3) samemu myśleć metaforycznie – jeśli klient sam nie podsunie metafory, zadaniem terapeuty jest przełożenie doświadczenia pacjenta na język metafory, takiej, za którą pacjent będzie skłonny podążyć;
4) być delikatnym – stosować technikę w określonym celu, a nie na siłę dla niej samej. Jeśli uda się skoncentrować uwagę klienta na produktywnej metaforze, można mieć nadzieję, że klient poczuje się bezpieczniej i zacznie mówić w sposób bardziej swobodny i otwarty, bowiem rozmowa już wtedy nie dotyczy bezpośrednio bolesnych konkretów jego życia, a abstrakcyjnej, symbolicznej rzeczywistości, współtworzonej z terapeutą.

Metafora a poczucie bezpieczeństwa

Klient, już z poczuciem bezpieczeństwa, opracowując metaforę doznaje często olśnienia, zauważając analogie między symboliczną rzeczywistością metafory, a realnością, czyli prawdą jego własnego problemu i w ten sposób dochodzi do wiedzy, do której dostępu bronił opór. Ta funkcja metafory, jako narzędzia do wzmocnienia poczucia bezpieczeństwa klienta i poradzenia sobie z oporem, zbliża jej zastosowanie do pracy z marzeniem sennym. Klient pracując nad własnym marzeniem sennym również odrywa się od konkretu i buduje skojarzenia, czy też analizuje jakąś rzeczywistość symboliczną.

Metafora a marzenie senne

Chciałbym omówić jedną istotną różnicę, którą zauważam między pracą z metaforą a pracą z marzeniem sennym. Mianowicie − marzenie senne jest zawsze „własne”. Pracuje się z marzeniem, który przyśnił, a następnie ubrał w słowa sam klient, a nie terapeuta czy ktoś inny. W przypadku pracy z metaforą rzeczywiście podobna sytuacja ma miejsce tylko wtedy, kiedy metaforę, nad którą pracuje się w terapii, wyprodukował sam klient. Wtedy możemy ją traktować jako symboliczny wytwór klienta. Natomiast szczególną ostrożność trzeba zachować, kiedy to terapeuta jest źródłem metafory, do pracy nad którą jest zaproszony klient. Oczywiście, dzięki intuicji i wrażliwości, o których pisałem wcześniej, jest terapeuta w stanie stworzyć taką metaforę, która posłuży jako symboliczny punkt wyjścia do takiego opracowania przez klienta swojego problemu, które odniesie oczekiwane efekty terapeutyczne. Jednak istnieje w tej wersji niebezpieczeństwo, którego nie wolno zignorować. Metafora stworzona przez terapeutę może działać jako sugestia, narzucać się klientom wręcz jako jakieś wymaganie ze strony terapeuty. W konsekwencji może stać się tak, że praca z taką metaforą będzie pracą w symbolicznej rzeczywistości projektowanej w gruncie rzeczy przez terapeutę, należącej do terapeuty.

Metafora jako eksplorowanie przeżyć

Oprócz wzmacniania poczucia bezpieczeństwa, pogłębiania relacji terapeutycznej i radzenia sobie z oporem, przychodzą mi na myśl jeszcze inne zastosowania metafory w psychoterapii. Uważam, że jest to znakomite narzędzie do eksplorowania fenomenologii (czyli ogólnego zbioru przeżyć) klienta, sposobu doświadczania przez niego cierpienia czy sytuacji życiowej. Poza tym rozmaite tematy narracyjne, skrypty (w rozumieniu berne’owskim), mity osobiste oraz rodzinne często przybierają formę metafory. Na przykład odpowiednio eksplorowane podczas terapii powiedzenia, którymi klienci posługują się często jak wytartymi „śpiewkami”, takie jak: „Jestem w czepku urodzony”, „Niedaleko spada jabłko od jabłoni”, mogą doprowadzić do odkrycia głęboko ukrytych znaczeń, a nawet nieświadomych zasad postępowania, które kierują zachowaniami klientów.

Uniwersalność metafory

Wrażliwość terapeuty na metaforę, oprócz możliwości interwencyjnych, może przynieść również wiele wskazówek diagnostycznych, egzystencjalnych, fenomenologicznych, a także korzyści relacyjnych. Tutaj widać kolejną wartościową cechę metafory jako techniki terapeutycznej – wydaje się pasować do wielu paradygmatów psychoterapeutycznych, w zależności od celu jej zastosowania. Wespół z pracą nad marzeniem sennym, jako poszukiwanie nieświadomych znaczeń, metafora może znaleźć zastosowanie w:

• psychoanalizie: jako eksplorację znaczeń egzystencjalnych i fenomenologii pacjenta, a także jej potencjał relacjotwórczy,
• terapii egzystencjalno-humanistycznej czy też Gestalcie: do budowania relacji terapeutycznej
• analizie transakcyjnej: jako narzędzie eksplorowania skryptu życiowego
• terapii psycho-kulturowej: jako narzędzie eksplorowania mitów osobistych
• podejściu systemowym: do eksploracji mitów i przekonań rodzinnych

Podsumowanie

Podsumowując – metafora jest techniką, która znajdować może szerokie zastosowanie w różnych podejściach terapeutycznych. Korzystanie z niej jest w stanie zapewnić szereg terapeutycznych efektów i korzyści dla klienta i relacji terapeutycznej – od wzmacniania poczucia bezpieczeństwa w relacji terapeutycznej, przez radzenie sobie z oporem, po eksplorację wewnętrznego świata, tematów narracyjnych, skryptowych, mitów osobistych oraz rodzinnych. Trzeba jednak również pamiętać o zagrożeniach, do których może prowadzić nieodpowiednie stosowanie tej metody. Wspominałem w niniejszym tekście o konieczności dopasowania zakresu interwencji wykorzystującej metaforę do skłonności klienta do pracy z metaforą, a także konkretnych zdolnościach terapeuty, które musi posiadać by skutecznie stosować technikę. Nie wszystkim technika ta z pewnością będzie odpowiadać, ale wielu, w tym ja, uzna ją za przydatną i inspirującą.